Antalya'da Geleneksel Yörük Kadın Giysileri: Üç Etekten Cepkene

Antalya'nın Yörük kültüründe kadın giysileri, yalnızca örtünme ihtiyacını karşılamakla kalmaz; aynı zamanda zengin bir estetik anlayışın ve toplumsal kimliğin taşıyıcısıdır. Kadife, ipek ve sim işlemelerle bezenen bu giysiler, kuşaktan kuşağa aktarılan bir miras niteliği taşır. Özellikle üç etek, bindallı ve baş süslemeleri, hem gündelik yaşamda hem de düğünlerde Yörük kadınının vazgeçilmez parçaları arasında yer alır.

Üç Etek: Geleneğin Zarafeti

Üç etek, uzun bir cebeni andıran, kadife, ipek, çitari veya kutnu kumaşlardan dikilen, önü açık bir giysidir. Belden itibaren etek kısmı üç parçadan oluşur; bu parçalardan öndeki ikisi bele bağlanır. Maraş işi, sim sırma işleme ve oyalarla süslenen üç etek, Yörük kadınının şıklığını tamamlar. Bele bazen tek taraflı üçgen sallama yapılarak şal kuşak bağlanır; bazen de telkâri gümüş işçiliğiyle yapılmış, ön tarafında gümüş tokası bulunan kemer takılır.

Üç eteğin altına genellikle basmadan ya da ipekten yapılmış ağı geniş şalvar giyilir. Üstte ise canfır ve melas kumaştan yarım yakalı, bağrı açık bir içlik (göynek) yer alır; bu içliğin göğüs kısmı pullu veya oyalarla süslenir. Ayrıca, omuz genişliğinde, yakası açık, kolları ve arkası olmayan, hakim yakalı tek parçalı bağırtlak (boyunluk-sütlük-göğüslük) de kullanılır. Üç eteğin üzerine ise kollu, sırmalı ve fermene adı verilen kısa yelek giyilir.

Bindallı: Düğünlerin Gözdesi

Bindallı, Yörük kızlarının düğünlerinde giydikleri gelinliktir ve evlendikten sonra katıldıkları tüm düğünlerde de kullanılmaya devam eder. Genellikle koyu kırmızı, mor, lacivert gibi koyu renk kadife ve atlas kumaş üzerine sırma, sim, altın tel ve benzeri materyallerle işlenir. Serpme dal, yaprak, çiçek gibi motiflerin çeşitli tekniklerle işlendiği bindallı, tek parça ve önü kapalı bir giysidir. Bu özelliğiyle hem ihtişamı hem de zarafeti bir arada sunar.

Baş Süslemeleri ve Anlamları

Üç etek ve bindallılarda başta fes, tepelikli olarak kullanılır. Fesin üzerine beyaz, oyalı, pullu yazmalar bağlanır; ayrıca yeşil, sarı, beyaz, kırmızı renkte yemeniler örtülür. Bu renkler, Yörüklerin Orta Asya'dan beri geleneksele taşıdığı renklerdir. Başa örtülen örtüler ve kenarlarına yapılan oyalar, örtüyü örtenin bekar, nişanlı veya evli olduğunu anlatacak niteliktedir. Saçlar, örgülerin miktarı, kâküller ve zülüfler de medeni durumu gösteren işaretlerdir.

Fesin uç kısmına alınlık denilen bir sıra altın veya vurgun denilen gümüş gerdanlık takılır. Alınlık ya da vurgun yoksa fes üzerine altın veya gümüş paralar iliştirilir. Yörük kadınları süslemede çiçekler, bitki tohumları, boncuklar, pul, düğmeler, deniz kabukları, renkli iplikler, yün parçaları, püsküller, at kılları, madeni parçalar ve kanatlı hayvan tüyleri gibi çok çeşitli malzemeler kullanır.

Ayak Giyiminden Erkek Giysisine

Ayakta, işlemeli yün çorap ve dolamalı çarık bulunur; zaman zaman çarığın yerini mest alır. Erkek giyiminde ise başta kırmızı veya bordo keçeden fes yer alır; fesin üzerine renkli, uçları püsküllü poşu sarılır. Sırtta hakim yakalı, önü kapalı göynek ya da mintan bulunur; bu giysi önü düğmeli camadan adlı iç yeleği ile giyilir. Açık mavi renkte, bel hizasında uzun kollu cepken ise yörede kebe adıyla anılır.

Erkek giysisi, keçi kılından dokunan çarşır/çakşır adlı içi astarlı, ayak bileğine kadar uzanan şalvar; şalvarın üzerine sarılan kuşak ve dize kadar çorap ile tamamlanır. Ayaklarda çarık, yemeni ya da siyah kundura bulunur. Aksesuar olarak siyah deriden bir tür kuşak olan silahlık, işlemeli mendillerin içine konulduğu yağlık, azık torbası olarak kullanılan heybe; köstekli saat, tabaka ve oyalı kısımları kuşaktan sarkıtılan mendil kullanılır.

Gelenekten Geleceğe

Antalya'nın Yörük giyim kültürü, hem kadın hem erkek giysilerinde doğal malzemelerin ustalıkla işlendiği, renklerin ve süslemelerin anlam yüklü olduğu bir mirastır. Üç etekten bindallıya, baş süslemelerinden ayakkabılara kadar her parça, Yörüklerin yaşam biçimini ve estetik anlayışını yansıtır. Bu geleneksel giysiler, bugün hâlâ düğünlerde ve özel günlerde yaşatılarak kültürel zenginliğin canlı kalmasını sağlar.

Kaynak: antalya.ktb.gov.tr
Görsel: Tosi Trajcev, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0